W sobotę, 25 lipca b.r., Przemyskie Towarzystwo Kulturalne gościło trzech znanych historyków, którzy przypomnieli wielu wybitnych twórców kultury rangi ogólnopolskiej, wywodzących się z naszych południowo-wschodnich terenów, a działających w okresach Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej.
Prezes PTK, były marszałek Sejmu – poseł Marek Kuchciński, zapraszając do wypowiedzi historyków – profesorów Jana Drausa i Włodzimierza Bernackiego oraz posła Piotra Babinetza – podkreślił duże znaczenie przeprowadzenia „ wykazu ważnych postaci, które warto jakby odzyskać i przywołać do pamięci oraz rekomendować przedstawicielom samorządów lokalnych w Przemyślu, Krośnie, Sanoku, a także za wschodnią granicą, w Mościskach, Gródku Jagiellońskim, Dobromilu, itd., tak aby samorządowcy zajmujący się życiem kulturalnym mieli taką informację kogo warto upamiętnić – w różny sposób: poprzez pomniki, książki, wspomnienia, jakieś tablice, itp. To jest jedna z takich praktycznych intencji naszych prac”.
Prof. dr hab. Włodzimierz Bernacki poświęcił główną część swego wystąpienia trzem postaciom, uczestnikom Powstania Styczniowego: pochodzącemu ze Lwowa prawnikowi Tadeuszowi Romanowiczowi, hrabiemu Stanisławowi Tarnowskiemu z Tarnowa, oraz wywodzącemu się z Kalisza, ale przez długie lata zamieszkałego w Krakowie – Adamowi Asnykowi.
Tadeusz Romanowicz był członkiem władz Towarzystwa Narodowo-Demokratycznego oraz dziennikarzem „Tygodnika Naukowego i Literackiego” i „Dziennika Lwowskiego”. W obu tych pismach zwalczał politykę ugodową konserwatystów oraz bronił tradycji powstańczych. Opowiadał się jednocześnie za pracą u podstaw, działając wśród rzemieślników lwowskich oraz wydając w latach 1887-1870 pisemko „Gmina” zamieszczające porady dla tworzącego się wówczas samorządu. W latach 80-tych XIX wieku mieszkał w Krakowie, gdzie na łamach dzienników „Reformy” i „Nowej Reformy” prowadził kampanię przeciw konserwatystom krakowskim („stańczykom”) zarzucając im rezygnację z dążeń narodowych a także zaniechanie prac organicznikowskich. Był też radnym miejskim Krakowa, po powrocie do rodzinnego miasta – radnym Lwowa, a także posłem na galicyjski Sejm Krajowy i do austriackiej Rady Państwa.
Stanisław Tarnowski – historyk literatury, krytyk literacki, publicysta polityczny, był przywódcą konserwatystów krakowskich (tzw. „stańczyków”, rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i prezesem Akademii Umiejętności w Krakowie.
Adam Asnyk – poeta, eseista, dramatopisarz, publicysta, był jednym z najwybitniejszych poetów pozytywizmu. W latach 1889–1894 redagował dziennik „Nowa Reforma”. Był radnym miejskim Krakowa i posłem do galicyjskiego Sejmu Krajowego. W roku 1870 osiadł w Krakowie, gdzie w styczniu 1882 został wydawcą krakowskiego dziennika
„Reforma”, przemianowanego w listopadzie tego roku na „Nową Reformę”, której przez kilka lat był redaktorem odpowiedzialnym. W 1890 przewodniczył sprowadzeniu z Paryża prochów Adama Mickiewicza. Był też jednym z założycieli Towarzystwa Szkoły Ludowej w Krakowie.
Poseł Piotr Babinetz, historyk z wykształcenia, zaprezentował kilkadziesiąt nazwisk mniej lub więcej znanych twórców kultury, począwszy od XV wieku, a pochodzących z terenów pomiędzy Przemyślem a Lwowem i na południe od Lwowa, ale także z okolic Krosna i Sanoka. W tym zestawieniu znalazło się wiele dość znanych osób, takich jak np. Mikołaj Rej z Żurawna – pisarz i poseł na Sejm w połowie XVI wieku; Grzegorz z Sambora – profesor Akademii Krakowskiej; Jan Herburt z Felsztyna (kasztelan sanocki i starosta przemyski, historyk, prawnik, dyplomata, sekretarz króla Zygmunta II Augusta, autor dzieł o tematyce religijnej, a także „Historii Polski do roku 1548” oraz „Statuty i przywileje koronne”). Byli też tacy jak np. Marcin Laterna – oo. Jezuita z Drohobycza, pisarz-teolog (zamordowany przez Szwedów na statku podczas rejsu na Bałtyku); o. dominikanin Mikołaj z Mościsk – teolog, mistyk, pisarz; Jan Ostroróg z Komarna – pisarz, pamiętnikarz, przyrodnik; czy też Sebastian z Felsztyna – kompozytor i muzyk. Z czasów późniejszych (XIX wiek) znaleźli się w tym zestawieniu m.in.: Józef Damse ze Stryja – dyrygent, kompozytor, aktor i śpiewak; Józef Ikonowicz – kompozytor związany ze Lwowem i z Chyrowem; Walery Łoziński z Sambora – lwowski pisarz i publicysta, redaktor „Dziennika Literackiego”, autor powieści „Zaklęty Dwór”; hrabia Władysław Tarnowski z Drohobycza – pianista, kompozytor i poeta; Artur Gruszecki z Sambora – pisarz, autor wielu powieści; oraz kilkadziesiąt innych polskich twórców kultury, których nie sposób wymienić w tej krótkiej relacji.
Prof. dr hab. Jan Draus ograniczył swoją listę wybitnych polskich twórców kultury do tych wywodzących się z historycznej Ziemi Przemyskiej, rozciągającej się – jak wiadomo – dość daleko poza obecną granicą państwową.
Wspomniał najpierw o tablicy na frontonie budynku Urzędu Miasta Przemyśla w Rynku, upamiętniającej zaledwie kilku naukowców z Ziemi Przemyskiej i Przemyśla.
Jak wiadomo wymienieni tam są: Marcin Król z Żurawicy – profesor Akademii Krakowskiej z XV wieku, autor licznych prac z zakresu geometrii, astronomii i astrologii; Bernard Wapowski (ur. w 1450 roku w Wapowcach koło Przemyśla) – kanonik krakowski i prałat (kantor) przemyski, doktor praw, historyk, geograf (twórca kartografii polskiej) i dyplomata, kronikarz i sekretarz króla Zygmunta Starego; Stanisław Biel „Albinus” (XV-XVI wiek) z Nowego Miasta (dziś za granicą, koło Dobromila) – humanista, dziekan Wydziału Filozoficznego i kilkakrotny rektor Akademii Krakowskiej; Rafał Taubenschlag ur. w Przemyślu (1881-1958) – profesor prawa rzymskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim i Warszawskim, światowej sławy uczony w dziedzinie prawa antycznego;
oraz Henryk Jordan ur. w Przemyślu (1842-1907) – profesor medycyny na Uniwersytecie Jagiellońskim, społecznik, pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce.
Swoją listę ważnych postaci Ziemi Przemyskiej prof. Draus rozpoczął od okresu staropolskiego i wymienił m.in. następujące osoby:
Jan z Radochoniec (dziś Radochońce leżą za granicą w rejonie jaworowskim)- filozof, teolog, kanonik krakowski, dziekan wydziału filozoficznego i dwukrotny rektor Akademii Krakowskiej.
Stanisław Tenderski– profesor Akademii Krakowskiej, historiograf, kanonik przemyski. Tenderski pozostawił po sobie łacińskie roczniki historyczne. Jego wojowniczy charakter doprowadził do konfliktu profesorów Akademii Krakowskiej z biskupem Gębińskim o zakres kompetencji biskupa wobec Uniwersytetu. Tenże Tenderski w sporze unitów z prawosławnymi w diecezji przemyskiej udzielił w 1670 roku pomocy zbrojnej unickiemu biskupowi przemyskiemu, Janowi Małachowskiemu, zdobywając wieś Walawę przewidzianą na siedzibę biskupów greckokatolickich.
Andrzej Bargocki (jezuita pochodzący z Przemyśla, zmarł w Wilnie w 1709 roku) – filozof, profesor Akademii Wileńskiej, popularyzator antyku. Wydał ogromne dwutomowe dzieło pod tytułem „O Rzymie pogańskim i chrześcijańskim”.
Stanisław Orzechowski (ur. w Przemyślu,1513-1566)- kanonik przemyski, historyk, słynny autor pism politycznych i religijnych okresu Renesansu, ideolog „złotej wolności szlacheckiej” nazywany „polskim Cyceronem”. Jako niepokorny publicysta był krytyczny zarówno wobec polityki króla, jak i Kościoła (ożenił się i był przeciwnikiem celibatu). Popadł w konflikt zarówno z władzą państwową, jak i kościelną, w szczególności z biskupami. I to pomimo tego, że bardzo ostro krytykował luteranizm i wywarł duży wpływ na kontrreformację. Bronił teokratycznej formy państwa, a Unię z Litwą widział w kategoriach inkorporacji, co przysporzyło mu wielu przeciwników.
Andrzej Maksymilian Fredro (ur. w 1620 roku w Pleszowicach, dziś za granicą w rejonie jaworowskim, zm. w Przemyślu w 1679 roku i został pochowany w krypcie kościoła oo. Reformatów ) – polityk, kasztelan lwowski, starosta krośnieński i wojewoda podolski, historyk i filozof. Sprawując w 1652 roku funkcję marszałka Sejmu, uznał jednostkowy protest Wladysława Sicińskiego przeciwko prolongacie obrad z dnia 9 marca, powodując rozejście się Sejmu bez podjęcia jakichkolwiek uchwał, co historiografia uznała za pierwsze zastosowanie „liberum veto”. Sekretarz i dworzanin królewski oraz projektodawca reform wojskowych. W 1648 roku bronił swych Kormanic koło Przemyśla przez oblegającymi kozakami, a rok później wsparł liczbą stu żołnierzy wojska koronne w bitwie pod Zborowem. W 1658 roku zajął się fortyfikacją Przemyśla, a w swoich Kormanicach założył żupę solną i z jej dochodów w 1668 roku ufundował dla oo. Franciszkanów pierwszy drewniany kościół i klasztor oraz 28 kapliczek ku czci Męki Pańskiej w Kalwarii Pacławskiej. Napisał „Dzieje Narodu Polskiego za Henryka Walezego”. Jednak największy rozgłos dał mu zbiór maksym odnoszących się do życia prywatnego, jak i publicznego.
Jan Szczęsny Herburt z Dobromila (1567 – 1616) – starosta dobromilski, mościcki oraz wiszeński, sekretarz królewski, dyplomata, poseł na Sejm, polski pisarz polityczny, wydawca i poeta. Jego „Herkules” zaliczany był do znakomitych dzieł literackich szesnastego wieku. Był jednym z przywódców rokoszu Zebrzydowskiego w roku 1607, za co był więziony przez kolejne dwa lata. Był autorem wielu pism politycznych anty-magnackich i anty-jezuickich. Bronił polemicznie obrządku prawosławnego przeciwko Unii. Drukował w Dobromilu m.in. pisma Wincentego Kadłubka oraz 6 tomów Kronik Jana Długosza. Toczył spory z Wapowskimi i Stadnickimi. Przez historiografów określony później mianem „uczonego warchoła”.
Samuel Świętopełk Bolestraszycki z Bolestraszyc wpisał się do historii reformacji. Jako żarliwy kalwinista wykształcony we Francji przetłumaczył na język polski traktat „Heraklit – albo o próżności świata”. Został oskarżony przez biskupa przemyskiego i grochowskiego o wydanie paszkwilu, a następnie skazany przez Trybunał Koronny w Lublinie na więzienie i spalenie traktatu pod groźbą infamii i banicji. Nie podporządkował się jednak karom i wyjechał do Siedmiogrodu, a jego sprawa nabrała rozgłosu nawet na Sejmach. Ci, co stawali w jego obronie tłumaczyli, że złamany został przez króla Akt Konfederacji Warszawskiej o tolerancji religijnej. Ostatecznie wszystkie kary nałożone na niego zostały unieważnione uchwałą Sejmu.
Ignacy Krasicki z Dubiecka (1735-1801) zwany „księciem poetów polskich” – biskup warmiński, arcybiskup gnieźnieński. Przeszedł do historii głównie jako poeta i pisarz, autor bajek i satyr, a także poematów. Był autorem wiersza pod tytułem „Pieśń na dzień 3 maja”, napisanego w formie modlitwy do Boga z okazji uchwalenia Konstytucji 3 maja. Nie zapominał o Dubiecku, gdzie spędził dzieciństwo. Zmarł w Berlinie i tam został pochowany, a później jego ciało sprowadzono do katedry gnieźnieńskiej.
Aleksander Fredro, urodzony (1793) w Surochowie koło Jarosławia, zmarł (1876) we Lwowie. Polski hrabia, komediopisarz, pamiętnikarz, poeta, ziemianin, oficer, wolnomularz. Tworzył w epoce romantyzmu. Uważany jest za najwybitniejszego komediopisarza w historii literatury polskiej. W 1809 roku jako 16-letni młodzieniec zaciągnął się do armii Księstwa Warszawskiego. Trzy lata później uczestniczył w wyprawie Napoleona na Moskwę walcząc w 5 pułku jazdy, za co otrzymał Złoty Krzyż Virtuti Militari. W latach 1813–1814 przebył całą kampanię napoleońską jako oficer ordynansowy w sztabie cesarza, za co został odznaczony Krzyżem Legii Honorowej. Po bdykacji Napoleona w 1815 roku wrócił do rodzinnego majątku w Beńkowej Wiszni koło Rudek. Opuszczając Paryż napisał wówczas: „Wyjechaliśmy razem, z odmiennych pobudek: Napoleon na Elbę, ja zasię do Rudek”.
Franciszek Siarczyński z Hruszowic koło Przemyśla (1758 – 1829) – ksiądz, geograf, historyk, publicysta. Proboszcz w Jarosławiu, Kozienicach i Łańcucie, a także kanonik przemyski i warszawski. Jako proboszcz w Jarosławiu wydał dwutomowe dzieło pod tytułem „Obraz wieku panowania Zygmunta III”, a także „Mistrzowie Rusi Czerwonej”. W latach 1781-85 był profesorem w Kolegium Pijarów w Warszawie, gdzie wykładał gramatykę, historię i geografię, pełniąc zarazem funkcję wiceprefekta tegoż kolegium. Następnie w warszawskim Kolegium Regium uczył wymowy i pełnił obowiązki kaznodziei. Był uczestnikiem tzw. „obiadów czwartkowych” u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1827 roku został pierwszym dyrektorem Księgozbioru Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. Za zgodą władz austriackich wydawał czasopismo naukowe Ossolineum. Razem z Hugonem Kołłątajem, Ksawerym Dmochowskim i Janem Śniadeckim – założył Towarzystwo Krytyczne, którego celem było dbanie o czystość i poprawność języka polskiego. Pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.
Franciszek Wiktor Dmochowski, krawiec z Przemyśla, niespodziewanie zaistniał w historii literatury pamiętnikarskiej. Jako wachmistrz służył w wojsku pruskim, francuskim i polskim. Uczestniczył w napoleońskiej wyprawie hiszpańskiej i moskiewskiej, w trakcie której dostał się do niewoli rosyjskiej. Jego pamiętnik wydany został w 1843 roku we Lwowie dzięki staraniom znanego literata i działacza politycznego Andrzeja Koźmiana. Krawiectwo nie było jego jedyną pracą, gdyż posiadając niezwykły talent pisarski dorabiał pisaniem listów miłosnych osobom zakochanym. Korzystali z tych jego usług nie tylko Przemyślanie, ale także przybysze ze Lwowa i Krakowa.
Jan Zahariasiewicz z Radymna (ur. 1823) – pisarz i dziennikarz pochodzenia ormiańskiego. Jako uczeń przemyskiego gimnazjum należał do spiskowej organizacji „Synowie Ojczyzny”. Chociaż nie brał udziału w zamachu na komisarza przemyskiej policji, to jednak został aresztowany i skazany na dwa lata więzienia. Odbył studia w Uniwersytecie Lwowskim i zajął się dziennikarstwem, redagując we Lwowie „Tygodnik Polski”. Niedługo trwała jego przygoda z dziennikarstwem, gdyż po opublikowaniu wiersza pod tytułem „Mechabeusze” gazeta została zamknięta, a jego ponownie aresztowano. Po ułaskawieniu wskutek choroby zaczął pisać powieści, zyskując popularność i miejsce w literaturze polskiej. W apogeum jego twórczości związany był z Wincentym Polem i Kornelem Ujejskim. Za otrzymane honoraria odnowił szkołę w Krzywczy koło Przemyśla, gdzie mieszkał pod koniec życia i tam też zmarł w 1906 roku.
Kończąc swoją wypowiedź, prof. Jan Draus zwrócił się do Przemyślan z apelem o „stworzenie jakiejś Alei Pamięci, jakichś przynajmniej małych upamiętnień tego bogatego dorobku Ziemi Przemyskiej w zakresie nauki i literatury, w skali nie tylko lokalnej ale całej Rzeczypospolitej”.
(relacjonował – Jacek Borzęcki)
Wydarzenie zostało dofinansowane z budżetu Województwa Podkarpackiego w ramach otwartego konkursu ofert pn. „Mecenat kulturalny 2026”.
